PŁOCK - Fortyfikacje miejskie

Pierwsze murowane obwarowania miejskie na ziemiach polskich, zaczęły powstawać w drugiej połowie XIII wieku. Zastąpiły one wcześniejszy system obwarowań drewniano - ziemnych. Największy rozwój budowli warownych nastąpił za panowania króla Kazimierza Wielkiego. Z jego inicjatywy zostało zbudowanych ponad pięćdziesiąt nowych zamków oraz ufortyfikowano dwadzieścia trzy miasta. Mury obronne na terenie państwa polskiego były budowane aż do XVII stulecia. Prawie 80% miast mających fortyfikacje miejskie posiadało również zamki znajdujące się w pobliżu, lub powiązane z murami miejskimi.  

Pierwszym postem w tematyce fortyfikacji miejskich, są obwarowania mojego rodzimego miasta Płocka. Na Mazowszu, jedynie trzy miasta posiadały ówcześnie mury miejskie: Warszawa, Pułtusk oraz Płock. Miasto zostało otoczone murem obronnym na podstawie umowy z roku 1353, sporządzonej miedzy królem Kazimierzem Wielkim a miastem. Dokument ten przetrwał i jako jedyny taki w kraju, zawiera m.in. podział kosztów oraz szczegółowe dane techniczne inwestycji. Budowa fortyfikacji trwała 16 lat, a obwarowania liczyły ostatecznie ponad 1700 metrów długości. Mur został wykonany z kamieni oraz cegły posiadając 9 metrów wysokości i prawie 2 metry grubości. W linii murów obronnych umiejscowionych zostało 19 baszt, oddalonych od siebie o około 35 metrów oraz trzy bramy wjazdowe. Ponadto od strony zachodniej oraz północnego - wschodu do obwarowań miejskich przylegała fosa. Niestety na przełomie XVIII i XIX stulecia mury miejskie zaczęto rozbierać.

Poniżej przedstawiam plan miasta Goppnera z 1793r.

1. Brama Dobrzyńska

2. Zachowany fragment baszty (ul. Zduńska)

3. Zachowany fragment muru

4. Brama Bielska

5. Brama Grodzka

6. "Dom pod Trąbami" z zarysem muru miejskiego.

7. Zamek

Najbardziej charakterystycznym i widocznym elementem fortyfikacji miejskich, w Płocku jest zachowany fragment muru, znajdujący się przy dawnej Bramie Bielskiej. Widoczny na zdjęciu odcinek muru ma długość ok.15 metrów, wysokości ok 5m oraz grubość ok.80cm. Fragment, który zachował lico od strony zewnętrznej, został wzniesiony z cegły układanej w wątku polskim. Niestety pierwotna grubość muru nie jest możliwa od odczytania. W latach 2008 - 2009 pozostałości zostały ponownie poddane pracom zabezpieczającym i konserwacyjnym.

Zachowany fragment muru miejskiego. Widok od strony południowo - zachodniej.

Fot. M.Widawski. Fragment muru po pracach zabezpieczających. Rok 1971.

Kolejnym zachowanym elementem średniowiecznych fortyfikacji Płocka jest częściowo zachowana dawna baszta obronna, znajdująca się na ulicy Zduńskiej 13 a. Jak możemy zauważyć, dolna część obiektu jest nieotynkowana, co świadczy o XIV wiecznym rodowodzie baszty. Usytuowana była zaledwie kilkadziesiąt metrów od nieistniejącej obecnie bramy wjazdowej do miasta, Bramy Dobrzyńskiej. W XVIII stuleciu baszta została poddana przebudowie na obiekt mieszkalny. Od końca XIX wieku, do II wojny światowej w budynku znajdował się żydowski przytułek dla starców i kalek, ufundowany przez rodzinę Flatau. Obecnie w budynku mieści się Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków.

Dawna baszta. Widok od strony zachodniej.

Widoczne pozostałości murów przy baszcie.

Fot. M.Widawski. Baszta po pracach konserwatorskich. Rok 1971.

Ostatnim zachowanym fragmentem obwarowań miejskich jest niewielki zarys muru obronnego przylegającego do dawnej kanonii z XIV wieku, noszącej nazwę Domu Pod Trąbami.

Widok od strony południowego - zachodu.

Widoczny zarys murów. Widok od południa.

Widok z ulicy Mostowej.

Bibliografia:

* Zamki i warownie ziemi mazowieckiej. Agnieszka i Robert Sypkowie. Agencja Wydawnicza EGROS. Warszawa 2009

* Miejskie Mury Obronne. Jarosław Widawski. Wydawnictwo MON                                                          

*  Przewodnik po Płocku. Płocki Instytut Wydawniczy 2011                                                                                   

SIERADZ - Wzgórze Zamkowe (woj.łódzkie, pow.sieradzki)

Wzgórze Zamkowe w Sieradzu odwiedziłem w maju w 2018 roku. Choć wiedziałem, że żadnych widocznych pozostałości po dawnej warowni niestety tu nie zobaczę, to chciałem się przekonać, jak wygląda teren po przeprowadzeniu rewitalizacji. Moim zdaniem ciekawym rozwiązaniem okazało się utworzenie ścieżki dydaktycznej, poprzez ułożenie na poziomie terenu kamieni tworzących obrys budynków i murów dawnego założenia zamkowego. Dodatkowo w tych miejscach, na kamieniach umieszczono tablice zawierające opis, wraz z rysunkami danego obiektu. 

Widoczne wejście na wzgórze zamkowe od strony skansenu.

Badania archeologiczne na Wzgórzu Zamkowym były przeprowadzane od końca lat 60 - tych XX stulecia. Wtedy to odkryte zostały fragmenty murów, fundamenty zamku, pozostałości ceglanej baszty oraz mury kaplicy zbudowanej w formie rotundy z prezbiterium. Odnaleziono również dużą ilość cennych przedmiotów, które możemy obecnie obejrzeć w Muzeum Okręgowym znajdującym się przy ulicy Dominikańskej 2. 

  W marcu w roku 2014, miasto rozpoczęło prace związane z zagospodarowaniem terenu Wzgórza Zamkowego z przedpolem zamku, wraz z odtworzeniem fosy. Wyeksponowane zostały również znajdujące się na wzgórzu  cztery niemieckie bunkry typu Ringstand, powstałe w 1944 roku.

Schron typu Ringstand 58.

Punkt centralny Wzgórza Zamkowego.

Na terenie obecnego Wzgórza Zamkowego około połowy XII wieku znajdował się gród kasztelański, który składał się z dwóch części. Pierwsza z nich zajmowała teren wzgórza zamkowego otoczonego wałami, natomiast od strony wschodniej znajdowała się druga część, usytuowana w miejscu dzisiejszego skansenu. Prawdopodobnie w pierwszej połowie XIII wieku, już za czasów Konrada Mazowieckiego nastąpiła budowa nowego założenia obronnego. W późniejszych latach rezydował tu książę Leszek Czarny, który przebudował i umocnił istniejący gród oraz ufundował rotundę pełniącą rolę kaplicy monarszej. 

Niestety w roku 1331 w wyniku najazdu wojsk krzyżackich doszło do zniszczenia grodu.

Na przełomie XIV/XV stulecia z inicjatywy Kazimierza Wielkiego został pobudowany murowany zamek. Powstał na nieregularnym planie, wyglądem zbliżonym do trapezu. Składał się z Domu Wielkiego, wieży, murów zamkowych, budynku bramnego oraz istniejącej już wcześniej rotundy. Dom Wielki zbudowany na planie prostokąta o wymiarach 10,6 x 46 metrów posiadał trzy kondygnacje, piwnice, przyziemie oraz piętro. W piwnicach znajdowały się magazyny oraz więzienie. Natomiast w przyziemiu umieszczony był skarbiec wraz ze zbrojownią. Najwyższe piętro zaś podzielone było na trzy części. Najważniejsze pomieszczenie zajmował ogrzewany apartament królewski. Wieża zbudowana z cegieł na planie ośmioboku znajdowała się w północno - zachodnim narożniku murów. Wejście do niej mieściło się powyżej siedmiu metrów. Oprócz funkcji obronnych służyła również jako więzienie. Niestety po roku 1800, Prusacy postanowili ją rozebrać. 

Murowany, czworoboczny budynek bramny posiadał trzy kondygnacje i wysunięty był przed mur obwodowy. W XVI wieku budynek bramny przedłużono, poprzez dostawienie do niego dodatkowej, drewnianej zabudowy od strony dziedzińca. Rotunda pochodząca z XIII wieku, była najstarszą budowlą na wzgórzu zamkowym. Kiedy wzniesiono Dom Wielki został on połączony z rotundą arkadowym łącznikiem. W XV wieku na polecenie króla Władysława Jagiełły, wnętrze rotundy zostało pokryte polichromią.

W wiekach XV i XVI warownia była poddana przekształceniom. Mimo odbudowy zamku w drugiej połowie XVII wieku, po zniszczeniach dokonanych przez Szwedów, stan zamku się pogarszał i w kolejnych latach zaczął popadać w ruinę. To spowodowało, że przestał już służyć jako rezydencja królewska. Niestety do roku 1804 został już całkowicie rozebrany.

Na zdjęciu widoczny obrys rotundy z XIII w.

Jedyną zachowaną pozostałością po zamku są odrzwia, odkupione w roku 1925 przez księdza Walerego Pogorzelskiego od handlujących Żydów. Obecnie odrzwia możemy zobaczyć wmurowane we frontowej ścianie Bazyliki p. w. Wszystkich Świętych.

Poniżej zamieszczam rekonstrukcję planu zamku w Sieradzu (wg.L.Kajzera, T.J.Horbacza, U.Perlikowskiej - Puszkarskiej) źródło: tablica informacyjna na terenie wzgórza zamkowego.

 

 1. Budynek bramny

 2. Wieża

 3. Dom Wielki

 4. Rotunda

 5. Dziedziniec

Wzgórze Zamkowe znajduje się przy ulicy Podzamcze tuż przy Sieradzkim Parku Etnograficznym. Teren wzgórza jest ogólnodostępny.

Bibliografia:

* Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm - "LEKSYKON ZAMKÓW W POLSCE". Wydawnictwo "ARKADY" Warszawa 2010
* Polska. Rezydencje Królów i Książąt. Sport i Turystyka - MUZA SA. Warszawa 2008

LUSZYN - Pałac z XIX w. (woj.mazowieckie, pow.gostyniński, gm.Pacyna)

Pałac w Luszynie powstał w miejscu wcześniejszego dworu, wzniesionego dla rodziny Grabskich w pierwszej połowie XIX stulecia. Dwór zbudowany był w stylu willi włoskiej, posiadającej czworoboczną wieżę. W roku 1909 obiekt został całkowicie przebudowany według projektu Jana Heuricha - syna, dla Stanisława Godlewskiego i jego żony Zofii z Krzymuskich. Od tamtej pory i do chwili obecnej, wygląd zewnętrzny pałacu nie uległ poważniejszym zmianom. Po śmierci Zofii Godlewskiej w roku 1937, cały majątek wraz z pałacem przeszedł na własność jej dwóch sióstr i brata, którzy byli właścicielami do 1939 roku. Od zakończenia wojny i do lat 90-tych ubiegłego stulecia zarządcą pałacu było PGR Luszyn, a następnie właścicielem pałacu została osoba prywatna. 

Tympanon z herbami właścicieli.

Pałac jest obiektem piętrowym z mieszkalnym poddaszem  posiadającym charakterystyczny czterokolumnowy joński portyk, w którego tympanonie umieszczone zostały herby właścicieli "Gozdawa" Godlewskich oraz "Radwan" Krzymuskich. Po obu stronach portyku umieszczone zostały niesymetrycznie ryzality. Dodatkowo przy prawym boku pałacu znajduje się parterowa dobudówka .

Dodatkowo założenie pałacowe otoczone jest dobrze utrzymanym parkiem z XIX wieku.

Neobarokowa brama ogrodowa.

Na zdjęciu widoczny podjazd z kamiennymi figurami sfinksów.

Neobarokowa brama wjazdowa wraz z kordegardą.

Widok pałacu od strony parku.

Obecnie możemy podziwiać piękny pałac, skomponowany w stylu klasycystycznym z elementami neobarokowymi, do których możemy zaliczyć portal wejściowy, bramę wjazdową i ogrodową oraz kordegardę. Największe wrażenie robi jednak portyk, zwłaszcza gdy stoi się tuż przed nim. 

Kiedy pałac odwiedziłem w roku 2014, wstępu na jego teren pilnowała ochrona, a wykonanie zdjęć było możliwe jedynie za zgodą właściciela. 

Obiekt znajduje się na południowy wschód od Gostynina. Od Płocka oddalony jest o ok. 35 km.

 Jadąc obejrzeć pałac proponuje również zajrzeć do pobliskiego gotycko - renesansowego kościoła parafialnego w Luszynie pochodzącego z XVI wieku. 

Kościół w Luszynie.

Bibliografia: 

* Zabytki Budownictwa Na Mazowszu Płockim część I. Płock 1993
* Dwory i pałace wiejskie na Mazowszu. Dom Wydawniczy "Rebis" Sp.z o.o. Poznań 2013.

PŁOCK - Dworek z XIX w.(woj.mazowieckie)

Widok od północnego - wschodu. (Zdjęcie z 2020 r.)

                                                                              

Zespół dworski pochodzący z pierwszej połowy XIX wieku znajduje się prawie w centrum miasta. Na terenie obiektu mieści się również budynek stajni z wozownią, pochodzące z drugiej połowy XIX stulecia. Dwór jest obiektem parterowym z mieszkalnym poddaszem i pokrytym dachem naczółkowym. Do bryły głównej dworku, na elewacjach bocznych zostały dobudowane dwie przybudówki. Obiekt posiada drewniany ganek zwieńczony trójkątnym szczytem, wspartym na sześciu słupkach. W roku 1986 dworek został wpisany do rejestru zabytków, jako zespół folwarczny. Obiekt na przestrzeni ponad 150 lat posiadał kilku właścicieli. Od lat 50-tych ubiegłego stulecia ostatnimi była rodzina Gołębiewskich. 

Jak sięgam pamięcią, do końca lat 90 ubiegłego stulecia, dworek był prawdopodobnie jeszcze zamieszkiwany. Kiedy po raz pierwszy odwiedziłem obiekt w roku 2014, budynek wraz z zabudowaniami folwarcznymi był opuszczony i zdewastowany.

Widok elewacji frontowej.(zdjęcie z 2020 r)

  Poniższe sześć zdjęć przedstawia stan obiektu z roku 2014. 

Widok od północy. Elewacja frontowa.

Brama wjazdowa od  strony al. Kobylińskiego.

Zabudowania stajni, wozowni.

Od mojej ostatniej wizyty upłynęło prawie sześć lat, zatem postanowiłem sprawdzić, jakie ewentualne zmiany zaszły w przeciągu tego okresu. Stojąc przed posesją zauważyłem, że na bramie pojawiła się kartka z komunikatem następującej treści:

    

Wynika z tego, że w budynku zadomowiły się osoby niepowołane, szukające zapewne miejsca na nocleg i nie tylko...

Teren przed budynkami został splantowany, gdyż w zeszłym roku posesja stała się na kilka miesięcy parkingiem i składowiskiem materiałów.

Firma, która przeprowadzała remont pobliskich ulic, po zakończeniu dnia pracy pozostawiała tu swoje pojazdy i sprzęt.

Widok od północnego wschodu (zdj.04.2020)

Widok od południa. Widoczne stajnie z wozownią (zdj.04.2020)

Widok od południowego wschodu (zdj.04.2020)

Dodatkowo drzwi oraz wszystkie otwory okienne zostały zamurowane i dodatkowo zabite płytami. Jednak to nie wystarczyło aby powstrzymać intruzów. Tak zabezpieczone drzwi od strony południowej, które prowadziły do ogrodu zostały jednak sforsowane.

Wejście do budynku od strony południowej(04.2020)

W ubiegłym roku drzwi od strony ogrodu zostały jednak ponownie zabezpieczone (2021r.). Stan ten utrzymuje się do dnia dzisiejszego (zdj. z lutego 2022r.)

Widok od południa.

Widok od strony zachodniej.

  

 Niestety z każdym rokiem obiekt coraz bardziej niszczeje. W kwietniu roku 2021, zapadł się dach w lewej przybudówce. Brakowało również jednego słupka, podtrzymującego zadaszenie ganku. 

Niestety na początku roku 2023 drewniane zadaszenie zapadło się już zupełnie. Trzy ostatnie fotografie przedstawiają aktualny stan. Obawiam się, że jeśli najbliższe lata nie przyniosą żadnych działań mających na celu zabezpieczenie obiektu, to będzie już za późno aby cokolwiek ratować.  

Zdjęcie wykonane w kwietniu 2021 roku

Zdjęcie wykonane w lutym 2023 roku

Zdjęcie wykonane w lutym 2023 roku

Zdjęcie wykonane w lutym 2023 roku

Dworek znajduje się przy al. F. Kobylińskiego 23.

PŁOCK - Dworek z początku XX w. (woj.mazowieckie)

Widok od południa.

Jeszcze do niedawna byłem przekonany, że odwiedziłem wszystkie istniejące dworki i pałace w powiecie płockim. Ku mojemu zaskoczeniu okazało się, że przeoczyłem jeden obiekt, i to w dodatku w moim rodzinnym mieście. Przypadkiem w internecie natrafiłem na nikłe informacje dotyczące dworku w dzielnicy Winiary. Historia obiektu, jak i jego lokalizacja bardzo mnie zaintrygowały. Tak zacząłem drążyć temat i doszukiwać się jakichkolwiek informacji na temat tego budynku.

Widok od południowego - wschodu.

Dworek na ulicy Szpitalnej powstał na początku XX wieku. Przed wybuchem II wojny światowej właścicielami obiektu była rodzina Cichockich. Po II wojnie światowej urzędowało tu NKWD. Można zatem przypuszczać, że w dworku, lub w jego najbliższym otoczeniu mogło dojść do przetrzymywania a nawet mordów na żołnierzach Armii Krajowej, Narodowych Sił Zbrojnych oraz jeńcach niemieckich. Od początku lat 60-tych ubiegłego stulecia, i prawdopodobnie do roku 2014 lub 2015 (jeszcze nie posiadam dokładnej daty) w budynku znajdowały się mieszkania komunalne. 




Niestety obecnie budynek jest opuszczony i niszczeje, a w jego pobliżu znajduje się mnóstwo pozostawionych śmieci. Były również propozycje od Rady Miasta Płocka, aby w dworku umieścić Płocki Dom Działkowca z siedzibą rady mieszkańców osiedla Winiary.  Prawdopodobnie od 2009 roku dworkiem zarządza spółka miejska - Agencja Rewitalizacji Starówki, która miała plany na rewitalizację obiektu. Z uwagi na to, że stan prawny nie był uregulowany z Polskim Związkiem Działkowców, dlatego nie można było podjąć żadnych prac inwestycyjnych. Pierwsze prace miały ruszyć około roku 2017. Widocznie strony nie doszły do porozumienia, gdyż do chwili obecnej (marzec 2020) z budynkiem i w jego otoczeniu zupełnie nic się nie dzieje. 

Poniższe zdjęcie wykonane od strony ulicy Szpitalnej.

Dworek znajduje się na ulicy Szpitalnej 7.