OPATÓW - Fortyfikacje miejskie

                                                      

W roku 1282 książę Leszek Czarny wystosowuje przywilej lokacyjny do biskupa lubuskiego Wilhelma, na mocy którego w miejscu dawnego grodu, będzie można założyć miasto noszące później nazwę Starego Miasta. Nowe Miasto, zwane Wielkim Opatowem, powstało w pierwszej połowie XIV stulecia, po przeciwnej stronie rzeczki Opatówki, przyczyniając się do opuszczenia wzgórza staromiejskiego.

W roku 1514 biskupi lubuscy sprzedali Opatów wraz z okolicznymi terenami Kanclerzowi Wielkiemu Koronnemu Krzysztofowi Szydłowieckiemu. To właśnie jemu Opatów zawdzięcza budowę fortyfikacji miejskich powstałych w latach 1515 - 1530. Miasto posiadało również cztery bramy miejskie: Sandomierską, Krakowską, Lubelską oraz Warszawską. Niestety do chwili obecnej przetrwała jedynie Brama Warszawska z zachowanymi fragmentami murów obronnych. Dawniej była to kilkukondygnacyjna wieża bramna, powstała w latach 1520 -1530, w miejscu wcześniejszej bramy pochodzącej z XIV w.

 

Brama Warszawska

Brama obecnie jest budowlą dwukondygnacyjną, zwieńczona stylizowaną na renesansową attyką. Nadbudówka została zaprojektowana przez ówczesnego Naczelnego Konserwatora Zabytków, profesora Wiktora Zina i wykonana prawdopodobnie pod koniec lat 70-tych ubiegłego stulecia. Nad bramą znajduję się herb rodziny Szydłowieckich oraz obraz Matki Bożej, który zawieszono w roku 1922 w rocznicę bitwy warszawskiej. W bramie widoczne są również dwa otwory kluczowe strzelnic. Obecnie w wieży bramnej znajduje się Punkt Informacji Turystycznej.

Brama Warszawska

Widoczny nad bramą herb Szydłowieckich oraz obraz Matki Bożej.

Wnętrze bramy.

Bibliografia:

- Zamki i Warownie Ziemi Sandomierskiej. Agnieszka i Robert Sypkowie. Wydawnictwo TRIO. Agencja Wydawnicza EGROS. Warszawa 2003.

RYPIN - Fortyfikacje miejskie

 
 

W roku 1345 osada otrzymała od księcia łęczycko - dobrzyńskiego Władysława miejski przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim. Na lokalizację przyszłego miasta wybrano najwyższe wzniesienie, a dodatkowym atrybutem okazały się doskonałe warunki naturalne terenu. Od północy przepływała rzeka Rypienica, od strony zachodniej i południowo - zachodniej było jezioro. Natomiast od wschodu i północnego wschodu znajdowały się bagna. Kościół parafialny pobudowano na północnym krańcu wzgórza, a rynek zajął najwyższy punkt wzniesienia

. 

Poniżej przedstawiam plan miasta oraz fortyfikacji miejskich Opr. autor, rys. Z.Dolatowski.

                                                                   

1. Brama północna     

2. Kościół parafialny                     

3. Zachowany fragment muru                                        

4. Brama Sierpska

5. Nieistniejące baszty 

Rypin jako jedyne miasto na Ziemi Dobrzyńskiej posiadało mury miejskie. Powierzchnia miasta wynosiła zaledwie 4 ha. Mury obronne zostały wzniesione po lokacji miasta, czyli około połowy XIV wieku. Fundatorem obwarowań miejskich był książę Władysław. Budowa fortyfikacji miała również na celu wzmocnienie odzyskanych ziem od Zakonu Krzyżackiego.

 Długość murów obronnych liczyła 800 metrów. Zbudowane były z cegły na fundamencie kamiennym. Ich wysokość wynosiła zapewne ponad 5 metrów (brak dokładnych informacji), a grubość około 1,75 metra. Miasto posiadało również dwie bramy: północną oraz południową zwaną Sierpską. Umiejscowione one były u wylotów głównego traktu komunikacyjnego, który przebiegał przez miasto. W południowo - wschodniej części fortyfikacji istniały dwie prostokątne baszty oddalone od siebie i od Bramy Sierpskiej ok.30-35 metrów. Jedna z baszt do roku 1868 służyła jako więzienie. Prawdopodobne jest, że istniało więcej baszt, lecz nie ma informacji aby to potwierdzić. 

Brama Sierpska była wieżą kwadratową, posiadającą ostrołukowy przejazd, oraz była obustronnie wysunięta przed lico muru obronnego. Niestety w grudniu roku 1939 brama została rozebrana na rozkaz niemieckich władz okupacyjnych. 

Widoczna brama Sierpska i poł.-wsch. odcinek murów z basztami. Rys.K.Stronczyński. Połowa XIX  w. Fot. ze zbiorów ISPAN.

Widoczna brama Sierpska od strony zewnętrznej. Fot. z roku 1911 ze zbiorów ISPAN.

Do chwili obecnej z fortyfikacji miejskich zachował się jedynie 29 metrowy fragment muru miejskiego przy kościele św. Trójcy na ulicy Jana Pawła II 11. Pozostałości murów umiejscowione są w przykościelnym parkanie od północno - wschodniej strony rzeczki Rypienicy na stromej skarpie. Jak widać na załączonych zdjęciach mur jest odchylony od pionu.

                                                                                                                                 

Do niedawna istniał jeszcze na ulicy 21 stycznia, obecnie Powstania Styczniowego fragment muru obronnego o wysokości ok.1 metra. Niestety ok. 6-7 lat wstecz, podczas budowy placu został bezpowrotnie rozebrany. W jego sąsiedztwie powstał Skwer 100- lecia Odzyskania Niepodległości.

Widoczna ulica Powstania Styczniowego oraz po lewej Skwer 100-lecia Odzyskania Niepodległości.

Bibliografia:

* Miejskie Mury Obronne. Jarosław Widawski. Wydawnictwo MON.   

Bodzentyn - Fortyfikacje miejskie

 

Ze względu na swoją dogodną lokalizację pod względem obronnym, biskup krakowski Bodzanta postanowił przenieść funkcje osady z Tarczka, jako ośrodka ziem biskupich na wzgórze bodzentyńskie. Miasto założył biskup w roku 1355 i w tym samym roku zostały przyznane mu prawa miejskie. Od strony zachodniej miasto chroniła wysoka skarpa, u podnóża której płynęła rzeka Psarka. Od południowej zabezpieczały zbocza, natomiast po północnej stronie znajdowały się tereny podmokłe. Wzniesienie zamku oraz otoczenie Bodzentyna murami miejskimi w latach 1367 - 1378 przypisuje się biskupowi Florianowi z Mokrska. Miasto posiadało powierzchnię 7ha (nie licząc zamku) o  długości murów obronnych około 750 metrów (nie biorąc pod uwagę strony zachodniej, która stanowiła granicę z zamkiem) zbudowanych z łamanego piaskowca z charakterystycznymi warstwami wyrównawczymi co 1,10-1,25 metra. Grubość ich liczyła od 1,5 - 1,65 metra, natomiast wysokość murów wynosiła nie mniej niż 7 metrów. Miasto posiadało dwie bramy miejskie: Krakowską od południa, oraz od strony wschodniej Opatowską, zwaną Sandomierską. Powstała jeszcze trzecia brama, nie mająca charakteru obronnego, zwana Zamkową lub Senatorską, prowadząca z zamku do miasta. Pierwotnie drewniana, następnie przekształcona w roku 1673 w murowaną. Brama Opatowska posiadała również przedbramie, pochodzące z późniejszego okresu. 

Poniżej prezentuję plan miasta oraz murów miejskich. Opr. autor, rys. Z. Dolatowski.

                                                                               

1. Teren zamku biskupiego                                                                                

2. Teren przedzamcza

3. Kościół parafialny

4. Brama Opatowska

5. Brama Krakowska

W XIX stuleciu fortyfikacje miejskie uległy częściowej rozbiórce. Na koniec lat 80 XVIII wieku istniały jeszcze wszystkie trzy bramy. Zapewne rozbiórka bram nastąpiła w pierwszej połowie XIX stulecia. Niestety do chwili obecnej przetrwała 1/3 obwodu murów miejskich, bez baszt oraz bram.

Baszta oraz mur miejski w południowej części obwodu. Widok od strony zewnętrznej. Fot. ze zbiorów IUA.

W północnej części miasta, na wysokości kościoła, przetrwał ponad 100 metrowy odcinek muru obronnego do wysokości 3 metrów. Dalej na wschód przy tzw; targowicy przetrwał 30 metrowy fragment o wysokości 2,5 metra. W północno - wschodniej części obwarowań zachował się jeszcze niewielki fragment muru, a na jego przedłużeniu ku stronie południowej znajduje się kolejny ok. 20 metrowy fragment. Idąc dalej po południowo - wschodnim obwodzie natrafimy na 40 metrowy odcinek dochodzący do wysokości 4 metrów. Przemieszczając się dalej ku zachodowi w części południowej obwarowań, zobaczymy kilka 4 metrowych fragmentów muru. Ostatnią pozostałością po fortyfikacji pozostał prawie 50 metrowy odcinek mieszczący się za ulicą Licealną, który przetrwał do wysokości ok. 7 metrów. 

Mury obronne. Widok od południa.

Mury obronne. Widok od południowego wchodu.

Mury obronne. Widok od południa.

Bibliografia:

* Zamki i Warownie Ziemi Sandomierskiej. Agnieszka i Robert Sypkowie. Wydawnictwo TRIO. Agencja Wydawnicza EGROS. Warszawa 2003.

* Miejskie Mury Obronne. Jarosław Widawski. Wydawnictwo MON.   

Łęczyca- Fortyfikacje miejskie

 

Około połowy XIII stulecia, a przed rokiem 1267, nastąpiła lokacja miasta na prawie magdeburskim. Miasto założono w obecnym miejscu, na gruntach książęcych.

W połowie XIV wieku Kazimierz Wielki pobudował zamek Królewski i otoczył miasto murami obronnymi. Fortyfikacje obejmowały teren o powierzchni ok. 9 ha.

 Mury posiadały całkowitą długość 1150 metrów, wysokość dochodziła do 7, natomiast grubość wynosiła od 1.5 do 2 metrów. Fortyfikacje wzniesione zostały prawdopodobnie w latach 1350 - 1370, zbudowane z cegły wiązanej w wątku polskim umieszczonym na kamiennym fundamencie. Miasto od strony zewnętrznej otaczała fosa, która była połączona z zamkową i nawodniona odnogą Bzury.  Mur obronny został zwieńczony blankowanym krenelażem. W XVI stuleciu przeróbce został poddany krenelaż we wschodnim odcinku fortyfikacji miejskich wraz z zamkowym, przyjmując formę krytego ganku. Miasto pierwotnie posiadało dwie bramy wjazdowe: Poznańską (Toruńską) oraz Krakowską.

Brama Poznańska znajdowała się po stronie północnej i była wysunięta przed lico fortyfikacji. Brama Krakowska natomiast była obustronnie wysunięta przed mur obronny i umiejscowiona od południa.

W XVI stuleciu w trakcie przebudowy zamku prowadzonej przez starostę Jana Lutomierskiego, została przebita w kurtynie wschodniej furta, prowadząca na przygródek mieszczący zamkowe zabudowania gospodarcze. Natomiast w XVIII wieku przybyła furta w zachodniej części fortyfikacji.

Poniżej przedstawiam plan miasta i fortyfikacji. Opr. autor, rys. Z. Dolatowski.

1. Zamek Królewski

2. Brama Krakowska

3. Baszty

4. Baszta w zespole Norbertanek

5. Wieża, obecnie dzwonnica

6. Kościół parafialny

7. Brama Poznańska (Toruńska)

8. Kościół Dominikanów

9. Teren "przygródka"

Fortyfikacje miejskie posiadały dziewięć baszt. Umiejscowione zostały one po stronie północnej, zachodniej oraz południowej, oddalone od siebie w odległości 50-60 metrów. Strona wschodnia oraz północno - zachodni narożnik miasta nie posiadały baszt. Obiekty były prostokątne (prócz jednej), wysunięte przed lico muru obronnego i otwarte do wewnątrz.

Zupełnie odmienną formę przedstawia zachowana wieża w zachodniej linii miasta, przy ulicy Kościelnej, przekształcona na dzwonnicę kościoła farnego w XVIII stuleciu. Jej forma zbliżona jest do kwadratu o boku ok.8,5 metra. Pierwotnie pełniła funkcję samodzielnego punktu obrony. W jej wschodniej ścianie mieści się rzadki element w obwarowaniach miejskich, przesklepione schodki w grubości muru. Łączyły one zapewne chodnik bojowy na murze obronnym z dolną kondygnacją wieży. 

Zachowana wieża obronna, obecnie dzwonnica. Widok od zachodu.

Fot. J.Widawski. Rok 1966.

                                                                                                                                                               

Widok od północy.

 

W roku 1603 został dobudowany do muru obronnego, od strony miasta, klasztor norbertanek. Zajął on dłuższy odcinek obwarowań w południowo zachodniej części obwodu. Na południe od wieży ciągnie się długi odcinek fortyfikacji miejskich, otynkowany i stanowiący obecnie ścianę zewnętrzną dawnego klasztoru norbertanek. Jego grubość wynosi 1,5 metra. W południowej części omawianego fragmentu (południowo zachodni narożnik miasta) pod odpadniętym tynkiem widnieje zarys krenelaża. Określa to rodzaj pierwotnego zwieńczenia oraz wskazuje, że mur zachował się pod tynkiem w pełnej wysokości i na znacznej długości. W odległości ok. 50 metrów na południe od wieży dzwonnicy zachowała się w tym samym ciągu murów baszta prostokątna, wysunięta przed mur obronny. 

Na zdjęciu widoczny południowo zachodni narożnik miasta. Po lewej stronie widoczna zachowana baszta.

Widoczna zachowana baszta.

Na zdjęciu oznaczyłem czerwoną linią fragmentarycznie zarys krenelaża.

W 1793 roku Prusacy postanowili przekształcić Łęczycę w twierdzę. Pierwszą czynnością, którą wykonali to gruntowny remont fortyfikacji średniowiecznych, które zostały zaopatrzone miedzy innymi w strzelnice artyleryjskie. Niestety Austriacy w roku 1809 zaczęli burzenie obwarowań. Ostateczna rozbiórka fortyfikacji miejskich nastąpiła w pierwszych latach Królestwa Kongresowego. 

Bibliografia:

* Miejskie Mury Obronne. Jarosław Widawski. Wydawnictwo MON    

* Łęczyca. Spacer po mieście. Urząd Miejski w Łęczycy.                                                                                                                                    

Debrzno - Fortyfikacje miejskie

   

W dniu 15 listopada 1354 roku Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego Winrych von Kniprode nadał osadzie Fredeland (obecne Debrzno) prawa miejskie. Fredeland w Komturii Człuchowskiej za sprawą swojego położenia miał spełniać istotną role militarną w umocnieniu południowej granicy Zakonu Krzyżackiego. Miasto zostało obwiedzione murami obronnymi o całkowitej długości 1140 metrów. Grubość murów dochodziła do dwóch metrów, a maksymalna ich wysokość wynosiła osiem metrów. Mury miejskie posiadały trzy bramy: Główną, Rybacką oraz Młyńską. Brama Główna umiejscowiona była pośrodku północnej części obwarowań. Brama Rybacka znajdowała się po wschodniej części fortyfikacji, natomiast brama Młyńska w południowo-zachodniej kurtynie murów. Całe obwarowania posiadały 11 baszt. Do zachodniej kurtyny murów obronnych przylegał również budynek wójta, sprawującego władzę zwierzchnią z ramienia zakonu krzyżackiego. 

Kurtyna zachodnia murów miejskich.

Na zdjęciu poniżej widoczna tablica upamiętniająca, znajdująca się u zbiegu ulic Barlickiego i Traugutta.

Do dnia dzisiejszego zachowały się jedynie obwarowania po stronie zachodniej w postaci odcinka 192 metrów oraz pozostałości 4 prostokątnych baszt wysuniętych przed lico murów. Zachowała się również jedyna odrestaurowana od strony południowo zachodniej XIV - wieczna baszta Młyńska zwana również basztą Czarownic, która umiejscowiona była tuż przy Bramie Młyńskiej. 

Baszta Młyńska. Widok od północy.

Widok od wchodu.

Widoczne pozostałości fortyfikacji miejskich. Widok z baszty.

Obecnie w trójkondygnacyjnej baszcie znajduje się Punkt Informacji Turystycznej z eskpozycjami replik broni, galerii w postaci opisów i fotografii lokalnej. Można również zakupić na miejscu drobne upominki w postaci np. magnesów, pocztówek lub kubków.

Bibliografia:

* Debrzno. Stowarzyszenie "Na rzecz rozwoju miasta i gminy Debrzno". Debrzno 2015.